اين آيات همان را بطور تفصيل توضيح ميدهد ، كه ابتداء اين تفصيل جمله : * ( ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّه ) ) * است ، و آخر آن دوازده آيه بعد است . در اين آيات حقيقت انسان را ، و آنچه را كه خدا در نهاد او بوديعه سپرده ، بيان مىكند ، ذخائر كمال ، و وسعت دائره وجود او ، و آن منازلى كه اين موجود در مسير وجود خود طى مىكند ، يعنى زندگى دنيا ، و سپس مرگ ، و بعد از آن زندگى برزخ ، و سپس مرگ ، و بعد زندگى آخرت ، و سپس بازگشت به خدا ، و اينكه اين منزل آخرين منزل در سير آدمى است ، خاطر نشان ميسازد . و در خلال اين بيان پاره اى از خصائص و مواهب تكوين و تشريع را ، كه خداوند تعالى آدميان را بدان اختصاص داده ، بر مىشمارد ، و مىفرمايد : انسان مرده اى بى جان بود ، خدا او را زنده كرد ، و هم چنان او را مىميراند ، و زنده مىكند ، تا در آخر بسوى خود باز گرداند ، و آنچه در زمين است براى او آفريده ، آسمانها را نيز برايش مسخر كرد ، و او را خليفه و جانشين خود در زمين ساخت ، و ملائكه خود را به سجده بر او وادار نمود ، و پدر بزرگ او را در بهشت جاى داده ، و درب توبه را برويش بگشود ، و با پرستش خود و هدايتش او را احترام نموده بشان او عنايت فرمود ، سياق آيه * ( ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّه ، وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ؟ ) ) * همين اعتناى بشان انسانها را مىرساند ، چون سياق ، سياق گلايه و امتنان است . * ( ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّه وَكُنْتُمْ أَمْواتاً ؟ ) ) * الخ ، اين آيه از نظر سياق نزديك به آيه : ( قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ ، وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ ، فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا ، فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ ؟ پروردگارا دو نوبت ما را ميراندى ، و دو بار زنده كردى ، پس اينك بگناهان خود اعتراف مىكنيم ، پس آيا هيچ راهى بسوى برون شدن هست ؟ ) ، « 1 » مىباشد ، و اين از همان آياتى است كه با آنها بر وجود عالمى ميانه عالم دنيا و عالم قيامت ، بنام برزخ ، استدلال مىشود ، براى اينكه در اين آيات ، دو بار مرگ براى انسانها بيان شده ، و اگر يكى از آن دو همان مرگى باشد كه آدمى را از دنيا بيرون مىكند ، چاره اى جز اين نيست كه يك اماته ديگر را بعد از اين مرگ تصوير كنيم ، و آن وقتى است كه يك زندگى ديگر ، ميانه دو مرگ يعنى مردن در دنيا براى بيرون شدن از آن ، و مردن براى ورود بآخرت ، يك زندگى ديگر فرض كنيم و آن همان زندگى برزخى است . و اين استدلال تمام است ، كه بعضى از روايات هم بدان اهميت داده ، و اى بسا كسانى كه اين استدلال را نپذيرفته‌اند ، و در پاسخ كسى كه پرسيده : پس معناى اين دو آيه ( كيف تكفرون الخ ) ، و ( قالوا ربنا الخ ) چيست ؟ گفته‌اند ( از آنجا كه هر دو يك سياق دارند ، و دلالت بر دو مرگ و دو حياة دارند ، و آيه اولى ظاهر در اين است كه مراد از موت اول حال آدمى قبل از نفخ روح در او ، و زنده

--> 1 - سوره مؤمن آيه 11